Odzyskaj.org - Odszkodowania Powypadkowe. Twój problem, nasza głowa! Serwis skupia informację na temat ubezpieczeń i odszkodowań.

Definicja odpowiedzialności cywilnej

Odpowiedzialność majątkowa podmiotu w związku ze szkodą doznaną przez inny podmiot ( osobę trzecią ), na skutek określonych w ustawie zdarzeń. Osoba poszkodowana w wyniku zajścia zdarzenia, za które można przypisać odpowiedzialność innej osobie, staję się wierzycielem tej osoby co do odszkodowania, a osoba odpowiedzialna za szkodę staję się w tym zakresie dłużnikiem.

Przesłanki odpowiedzialności cywilnej

• Nastąpiło zdarzenie, z którym prawo łączy obowiązek naprawienia szkody;
• Powstała szkoda;
• Szkoda pozostaje w adekwatnym związku przyczyno - skutkowym ze zdarzeniem i stanowi jego normalne następstwo ( wedle art. 361 kc:
  • art. 361§ 1. Zobowiązany do odszkodowania ponosi odpowiedzialność tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła.

  
  

  • § 2. W powyższych granicach, w braku odmiennego przepisu ustawy lub postanowienia umowy, naprawienie szkody obejmuje straty, które poszkodowany poniósł, oraz korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono. )

Rodzaje odpowiedzialności cywilnej

• Odpowiedzialność repartycyjno-gwarancyjna:

Z reguły i najczęściej zakład ubezpieczeń w drodze umowy ubezpieczenia zobowiązuje się do wypłacenia odszkodowania w razie szkody doznanej przez drugą stronę umowy.

• Odpowiedzialność deliktowa:

Odpowiedzialność z tytułu czynu niedozwolonego, uregulowana mocą przepisów art. 415 - 449 k.c.

Popełnienie czynu niedozwolonego stanowi bezprawne naruszenie norm postępowania w stosunku do wszystkich, pozostałych członków społeczeństwa.

Czyn niedozwolony może być konsekwencją działania lub zaniechania zarówno zawinionego jaki i niezawinionego przez osobę zobowiązaną do naprawienia szkody.

Odpowiedzialność deliktowa zachodzi wówczas gdy wyrządzenie szkody jednemu podmiotowi przed drugi stanowi samoistne źródło stosunku zobowiązaniowego między nimi, niezależnie od tego czy oba podmioty łączył wcześniej jakikolwiek stosunek prawny. Ważna rzeczą przy odpowiedzialności deliktowej jest fakt, że zakres nie może zostać zmieniony czy też ograniczony w drodze umowy.

• Odpowiedzialność kontraktowa:

Odpowiedzialność z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania. Zachodzi w stosunkach pomiędzy dłużnikiem a wierzycielem, co oznacza, że przyjęcie odpowiedzialności kontraktowej uzależnione jest od istnienia ważnego zobowiązania, którego dłużnik z przyczyn leżących po jego stronie nie wykonał lub wykonał je nienależycie i doprowadziło to do powstania szkody po stronie wierzyciela.

Odpowiedzialność cywilną kontraktową regulują przepisy art. 471-497 k.c. i są całkowicie niezależne od regulacji obejmujących odpowiedzialność z tytułu czynów niedozwolonych.

W reżimie odpowiedzialności cywilnej kontraktowej jedyną osobą uprawnioną do dochodzenia odszkodowania jest wierzyciel, przy czym może on żądać w tym trybie jedynie naprawienia szkody majątkowej. Oznacza to, że ewentualna szkoda na osobie może zostać naprawiona jedynie w trybie odpowiedzialności cywilnej deliktowej.

Podstawą zasad odpowiedzialności cywilnej kontraktowej jest zasada winy, ale pozycję poszkodowanego wzmacnia domniemanie prawne, że niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania jest następstwem okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność.

Zgodnie z art. 471 k.c. "dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi".

Kolejną cechą różniącą reżim odpowiedzialności kontraktowej od deliktowej jest możliwość umownego ustalenia przez strony stosunku zobowiązaniowego zakres przyszłej odpowiedzialności dłużnika wobec wierzyciela za szkody wynikłe z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania.

Zgodnie z art. 473 k.c niedopuszczalne jest tylko wyłączenie odpowiedzialności dłużnika za szkody wyrządzone z winy umyślnej.

W umowie można zastrzec, że naprawienie szkody nastąpi poprzez zapłatę określonej sumy tytułem kary umownej, niezależnie od rzeczywistej wysokości szkody (art. 483 paragraf 1 k.c. )

Zasady odpowiedzialności cywilnej

• Zasada winy

W świetle obowiązujących przepisów prawa cywilnego, naczelną zasadą odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym ( odpowiedzialność deliktowa) jest odpowiedzialność na zasadzie winy, zwana też odpowiedzialnością  na zasadach ogólnych ( art. 415 k.c.: Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia ).

Oznacza to, że aby można było komukolwiek przypisać odpowiedzialność za czyn wyrządzający szkodę, czyn ten musi być zawiniony ( zawinione działanie lub zaniechanie ) przez tę osobę.

Warunkiem dochodzenia roszczeń w oparciu o zasadę winy jest udowodnienie przez poszkodowanego:

1. winy sprawcy wypadku;
2. szkody;
3. adekwatnego związku przyczynowo-skutkowego między dwoma ww.elementami.

Zasada winy ma zastosowanie na przykład wówczas, gdy brak jest przesłanek do przyjęcia odpowiedzialności posiadacza pojazdu mechanicznego z art. 436 paragraf 1 k.c. "Odpowiedzialność przewidzianą w artykule poprzedzającym ponosi również samoistny posiadacz mechanicznego środka komunikacji poruszanego za pomocą sił przyrody. Jednakże gdy posiadacz samoistny oddał środek komunikacji w posiadanie zależne, odpowiedzialność ponosi posiadacz zależny", a szkoda pozostaje w związku z zawinionym działaniem lub zaniechaniem posiadacza pojazdu lub osób,za które ponosi on odpowiedzialność.

W myśl art. 436 paragraf 2 k.c.: "W razie zderzenia się mechanicznych środków komunikacji poruszanych za pomocą sił przyrody wymienione osoby mogą wzajemnie żądać naprawienia poniesionych szkód tylko na zasadach ogólnych. Również tylko na zasadach ogólnych osoby te są odpowiedzialne za szkody wyrządzone tym, których przewożą z grzeczności.", posiadacz pojazdu mechanicznego odpowiada na zasadach winy:

1. W razie zderzenia się pojazdów mechanicznych będących w ruchu, w odniesieniu do wzajemnych roszczeń posiadaczy tych pojazdów;
2. W stosunku do osób przewożonych z grzeczności: przewóz z grzeczności zachodzi tylko wówczas, gdy spełnione są jednocześnie trzy przesłanki:
   1. nieodpłatność w szerokim tego słowa znaczeniu,
   2. dobrowolność po stronie przewożącego,
   3. brak umowy między przewożącym a przewożonym,
3. Na zasadzie winy odpowiada wobec poszkodowanego w wypadku samochodowym kierujący pojazdem, który nie jest jego posiadaczem.

• Zasada ryzyka

Rozwój techniki, w tym ogromny postęp motoryzacji, doprowadził do powstania wielu szkód niezawinionych przez osoby posługujące się urządzeniami i maszynami, stanowiących wynik tego rozwoju. Uznano, iż w takich sytuacjach interes poszkodowanych i względy społeczne przemawiają za tym, aby w niektórych dziedzinach działalności obowiązywały zasady zaostrzonej odpowiedzialności - odpowiedzialność na zasadzie ryzyka.

Odpowiedzialność cywilną na zasadzie ryzyka za szkody wyrządzone przez posiadacza pojazdu mechanicznego regulują postanowienia art. 436 paragraf 1 k.c. w związku z art. 435 paragraf 1 k.c. (Prowadzący na własny rachunek przedsiębiorstwo lub zakład wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody (pary, gazu, elektryczności, paliw płynnych itp.) ponosi odpowiedzialność za szkodę na osobie lub mieniu, wyrządzoną komukolwiek przez ruch przedsiębiorstwa lub zakładu, chyba że szkoda nastąpiła wskutek siły wyższej albo wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, za którą nie ponosi odpowiedzialności.)

Do powstania odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu mechanicznego konieczne jest wystąpienia trzech przesłanek:

1. Została wyrządzona szkoda na osobie lub mieniu;
2. Faktem powodującym szkodę był ruch pojazdu mechanicznego, poruszanego za pomocą sił przyrody;
3. Między szkodą a ruchem pojazdu mechanicznego zachodził adekwatny związek przyczynowo-skutkowy.

Z powyższego wynika, iż problem winy posiadacza lub kierowcy pojazdu mechanicznego jest dla powstania odpowiedzialności cywilnej zupełnie obojętny, gdyż odpowiedzialność ta została oparta o zasadę ryzyka.

Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka jest bardzo surowa, gdyż uwolnienie się od niej może nastąpić tylko w wyniku udowodnienia przez posiadacza pojazdu mechanicznego jednej z trzech okoliczności egzoneracyjnych, a mianowicie:

1. Wyłącznie wina poszkodowanego; zobowiązany do odszkodowania na zasadzie ryzyka może uwolnić się też od odpowiedzialności, jeżeli udowodni wyłączną winę poszkodowanego,
2. Wyłączna wina osoby trzeciej, za którą posiadacz pojazdu mechanicznego nie ponosi odpowiedzialności; okolicznością pozwalającą na uwolnienie się od odpowiedzialności na zasadzie ryzyka jest wyłączną winą osoby trzeciej, za której czyn posiadacza pojazdu mechanicznego nie ponosi odpowiedzialności. W przypadku przyczynienia się osoby trzeciej do powstania szkody, odpowiedzialny na zasadzie ryzyka zobowiązany jest wyrównać poszkodowanemu szkodę. Ma on wówczas roszczenie zwrotne - w myśl art. 441 k.c. - do osoby trzeciej i od niej może dochodzić zwrotu wypłaconego odszkodowania w części odpowiadającej winie osoby trzeciej.
3. Działanie siły wyższej; mianem siły wyższej należy określić zdarzenie mające swe źródło na zewnątrz, którego nie można było przewidzieć, uniknąć ani też zwyczajnymi środkami zabezpieczyć się przed nim. Przede wszystkim chodzi tu o działanie sił przyrody.

W praktyce posiadacz pojazdu mechanicznego ponosi odpowiedzialność na zasadzie ryzyka w stosunku do pieszych, pasażerów( z wyjątkiem pasażerów przewożonych z grzeczności i innych uczestników ruchu drogowego - na przykład w przypadku tzw."szkód bezstykowych", z wyjątkiem wzajemnych roszczeń posiadaczy pojazdów mechanicznych z tytułu szkód wynikłych wskutek zderzenia tych pojazdów.

W odniesieniu do odpowiedzialności posiadacza pojazdu mechanicznego, opartej generalnie na zasadzie ryzyka przewiduje się dwa szczególne wyjątki:

1. W razie zderzenia się mechanicznych środków komunikacji będących w ruchu - ich posiadacze mogą dochodzić wzajemnie naprawienia poniesionych szkód tylko na zasadach ogólnych, a więc na zasadzie winy;
2. Również na zasadzie winy odpowiada posiadacz pojazdu za szody wyrządzone osobom przewożonym z grzeczności (art. 436 paragraf 2 k.c.)

• Zasada słuszności

Uzupełnieniem zasady winy i ryzyka jest zasada słuszności. Ma ona zastosowanie wówczas gdy nikomu nie można przypisać odpowiedzialności na powyższych zasadach,ale z powodów etycznych uzasadnione jest obarczenie jednego z podmiotów biorących udział w zdarzeniu odpowiedzialnością odszkodowawczą. Zasada słuszności przewidziana jest przede wszystkim dla odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkody będące następstwem uszkodzenia ciała i rozstroju zdrowia wyrządzona przez funkcjonariusza państwowego w wypadku, gdy nie ponosi on winy, ale nie ma przesłanek do zastosowania zasady ryzyka.

Podobnie w przypadku gdy szkoda została wyrządzona przez sprawcę, któremu winy przypisać nie można ( ze względu na wiek lub niepoczytalność ), a nie można uzyskać należnego odszkodowania od osób zobowiązanych do nadzoru, poszkodowany może domagać się naprawienia szkody przez sprawcę, jeżeli uzasadniają to zasady współżycia społecznego, a w szczególności wynika to z porównania stanu majątkowego sprawcy i poszkodowanego.